Thành phố Athens: Trái tim của Hy Lạp cổ đại

Athens, trái tim của Hy Lạp cổ đại, có lẽ không cần phải giới thiệu nhiều. Bất kì ai biết sơ về lịch sử thế giới cũng đều hiểu được tầm quan trọng của đô thị Địa Trung Hải này đối với văn hóa châu Âu, đặc biệt là Đế chế La Mã. Tuy nền văn minh Hy Lạp không bắt nguồn từ Athens, nhưng nó đã đạt đến đỉnh cao ở thành phố này vào thế kỉ thứ 5 TCN. Nhiều vĩ nhân huyền thoại của văn hóa Tây phương mà di sản của họ vẫn còn vang vọng đến ngày nay đều từng sống tại thành phố Athens, như Aristotle, Socrates, Hippocrates hay Plato.

Nền dân chủ cũng khởi nguồn từ thành phố Athens, với mỗi người đàn ông trưởng thành đều có quyền được bỏ phiếu. Trong khi đó, những đền đài tráng lệ, sân khấu hoành tráng và vô số những công trình công cộng đã tạo nên dấu ấn cho thành phố vĩ đại này. Trong số đó, ấn tượng nhất phải kể đến thành cổ Acropolis – một biểu tượng vĩnh cửu của nghệ thuật và kiến trúc Hy Lạp. Di sản Văn hóa Thế giới này không chỉ thể hiện trình độ và tay nghề của người Hy Lạp cổ đại mà còn cho ta thấy được phần nào thời hoàng kim của thành bang hùng mạnh này.

Ngự trị bên trên thành phố Athens hiện đại là một trong những công trình ấn tượng nhất được xây bởi người Hy Lạp cổ đại vẫn còn tồn tại đến ngày nay – thành cổ Acropolis. Tọa lạc trên một ngọn đồi đá cao khoảng 150m, tòa thành từng là cung điện của vua chúa Hy Lạp Mycenea trong hơn 3000 năm. Tuy nhiên, đến khoảng năm thứ 500 TCN, người dân thành phố Athens đã biến “tòa thành trên cao” thành một quần thể văn hóa và tín ngưỡng, với sự cống hiến của vô số nghệ nhân, thợ điêu khắc và kiến trúc sư tài ba. Dù đã hư hại nhiều, nhưng công trình vẫn trường tồn sau hàng ngàn năm, mặc cho thời gian, hỏa hoạn, động đất hay chiến tranh tàn phá.

Thành cổ Acropolis bao gồm một loạt công trình được xây dọc theo sườn và trên đỉnh của ngọn đồi đá. Bắt đầu với hai khán đài ngoài trời vẫn còn được sử dụng cho những buổi công diễn. Lên cao hơn là đền thờ Athena Nike và khu vực cổng vào với hàng cột trang nghiêm. Bước qua cổng là đền Erechtheion được xây để tưởng nhớ cuộc tỉ thí giữa các vị thần nhằm chọn ra tên của thành phố. Tuy nhiên, tâm điểm của toàn bộ thành cổ Acropolis là Parthenon – ngôi đền vĩ đại được xây vào khoảng năm 447 đến 438 TCN để tôn vinh vị thần bảo hộ của thành phố Athens, Athena – Nữ thần Trí Tuệ.

Thành cổ Acropolis là đỉnh cao của kiến trúc Hy Lạp cổ đại.

Mặc dù phần mái đã sụp đổ, kích thước và đường nét tinh tế của Parthenon vẫn thể hiện được quyền lực và sự giàu có một thời của thành bang Athens. Nhưng sau thời kì huy hoàng đó, ngôi đền được sử dụng với nhiều mục đích khác nhau, từ ngân khố, thánh đường Byzantine, nhà thờ Hồi giáo, đến kho đạn của quân đội Ottoman. Chỉ sau khi Hy Lạp giành độc lập hoàn toàn vào năm 1829, đền Parthenon mới được khôi phục lại thành thắng cảnh nổi tiếng nhất thành phố Athens. Và Acropolis trở thành minh chứng cho sự bền bỉ, niềm tự hào và di sản văn hóa rực rỡ của đất nước Hy Lạp.

Để hiểu hơn về đời sống ở thành cổ Acropolis, từ lúc hình thành đến thời kì Byzantine, tôi ghé qua Bảo tàng Acropolis ngay dưới chân đồi. Đây là một viện bảo tàng hiện đại với phần tường kính hướng ra tòa thành cổ khiến nó trông như một bức tranh tuyệt mĩ. Hơn 4.250 mẫu vật được trưng bày trong ba tầng lầu rộng lớn, bao gồm đồ gốm, tế phẩm, phù điêu, và vô số tượng điêu khắc từng được đặt trong các đền thờ của Acropolis. Thêm vào đó, bảo tàng còn có phần sàn bằng kính cho phép du khách có thể ngắm nhìn khu khảo cổ đang hoạt động bên dưới.

Bảo tàng lưu giữ nhiều cổ vật quý giá nhưng ấn tượng nhất phải kể đến những mảnh tượng từ đền Parthenon được trưng bày ở tầng ba. Đắm mình trong ánh chiều tà, những mảnh ghép này toát lên một vẻ đẹp kì ảo. Tuy không còn nguyên vẹn nhưng chúng vẫn thể hiện được những khung cảnh trong thần thoại Hy Lạp với độ chi tiết và tính thẩm mỹ cực kỳ cao. Đan xen vào đó là những mảnh ghép bằng thạch cao sao chép lại từ những bức tượng gốc được giữ ở những bảo tàng khác của châu Âu, đặc biệt là Bảo tàng Anh Quốc. Tuy chính phủ Hy Lạp đã yêu cầu hồi hương những mảnh tượng này, nhưng đến hiện tại chỉ mới có một phần nhỏ được trao trả.

Dấu ấn của Hy Lạp cổ đại còn được tìm thấy ở khu chợ Agora, ở phía Tây Bắc của đồi Acropolis. Đây là khu chợ cổ đại được bảo tồn tốt nhất và nổi tiếng nhất ở thành phố Athens, bao gồm một loạt công trình được xây xung quanh một không gian rộng lớn. Khu vực này từng là nơi buôn bán, tụ tập. Ngay cả đến các phiên tòa và bỏ phiếu cũng đều diễn ra tại đây. Vào thời kì đỉnh cao, Agora được cho là vô cùng xa hoa, được trang trí với những tác phẩm nghệ thuật và tượng điêu khắc tinh xảo. Tuy nhiên, trong những thế kỉ tiếp theo, Agora đã bị tàn phá bởi quân xâm lược, đầu tiên là quân Ba Tư và sau đó là quân La Mã.

Ngày nay, Agora chỉ còn là những phế tích nhưng có hai công trình vẫn còn giữ được hào quang xưa: đền Hephaestus và khu mua sắm Attalos Stoa. Có thể nói đền Hephaetus là ngôi đền cổ đại được bảo tồn tốt nhất Hy Lạp. Tuy nhỏ hơn, nhưng nó mang dáng vẻ tương tự như đền Parthenon do được thiết kế bởi cùng kiến trúc sư. Ngôi đền được xây trên một gò đất ở Agora để thờ phụng vị thần của núi lửa, lò rèn và các nghề thủ công, Hephaestus. Đền được bảo tồn tốt do vẫn luôn được sử dụng, bao gồm cả việc trở thành một nhà thờ Thiên chúa giáo Đông phương từ thế kỉ thứ 7 đến tận năm 1834.

Trong khi đó, Attalos Stoa là một khu mua sắm lớn hình thành từ khoảng thế kỉ thứ 2 TCN. Công trình bao gồm hai tầng lầu với 21 gian ở mỗi tầng. Phần mặt tiền thì được trang trí bởi hai hàng cột duyên dáng mang nhiều phong cách khác nhau. Attalos Stoa đã từng bị hư hại nặng nhưng một đợt trùng tu vào những năm 1950 đã hồi sinh công trình và biến nó thành bảo tàng trưng bày đồ vật khai quật được từ khu chợ cổ Agora. Ví dụ như đồ gốm, đồ thủy tinh, đồ đồng và tượng điêu khắc. Những cổ vật này cho ta một cái nhìn rõ nét hơn về đời sống thường nhật của người dân thành Athens lúc bấy giờ.

Đại diện tiêu biểu nhất cho một khu chợ Hy Lạp cổ đại.

Đến thế kỉ thứ 1 TCN, hào quang của thành phố Athens dường như đã tắt khi tướng quân Sulla của La Mã đưa quân vào thành. Phần lớn Athens chìm trong biển lửa, với vô số đền đài và công trình bị phá hủy. Nhưng như một con chim phượng hoàng, Athens đã vực dậy trở thành trung tâm triết học và giáo dục của Đế chế La Mã, nơi mà học giả và giới quý tộc thường lui tới để học tập. Thành phố Athens được tôn trọng đến mức được Hoàng đế La Mã công nhận là thành phố tự do và không có nghĩa vụ nộp thuế cho chính quyền ở Roma.

Việc xây dựng ở Athens cũng rất phát triển dưới thời La Mã, bắt đầu với khu chợ La Mã, khởi xướng bởi Julius Ceasar và hoàn thành bởi Hoàng đế Augustus. Khu chợ được cho là bao gồm một khoảng sân rộng lớn, xung quanh là hàng quán với những hàng cột nguy nga. Tuy nhiên, những gì còn sót lại ngày nay chỉ là vài mảnh vỡ trang trí, một vài thân cột, một cổng vào, và một tháp đồng hồ được chạm khắc công phu được gọi là Tháp Gió.

Gần hai thế kỉ sau đó, Hoàng đế Hadrian – một người hâm mộ thành phố Athens – lại tô điểm thêm cho thành phố với nhiều công trình, bao gồm cầu cống, thư viện, trường đấu, và không ít đền đài. Ông cũng cấp kinh phí để hoàn thiện đền Olympian Zeus, sau này trở thành trung tâm của một quận mới mang tên ông. Để ghi nhớ công ơn của hoàng đế với thành phố Athens, một cánh cổng lớn gọi là Cổng Hadrian đã được dựng nên để chào mừng ông ghé thăm vào năm 132.

Tuy nhiên, sự quan tâm của La Mã đối với Athens giảm dần vào thế kỉ thứ ba khi Đế chế dần rơi vào khủng hoảng. Đế chế bị chia tách làm hai, và thành phố Athens chịu sự ảnh hưởng của Constantinople. Thêm vào đó, khi Thiên chúa Giáo trở nên thịnh hành hơn triết học và tôn giáo cổ xưa, những ngôi trường danh giá của Athens dần mất đi tầm quan trọng. Sau cùng, chúng bị đóng cửa bởi Hoàng đế Justinian I vào năm 529. Kinh đô văn hóa và tôn giáo một thời chỉ còn là một thành phố nhỏ xây xung quanh những đền đài cổ đại.

Để có một cái nhìn sâu rộng hơn về lịch sử và nghệ thuật Hy Lạp cổ đại, tôi ghé qua Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia. Thành lập vào thế kỉ 19, tòa nhà mang phong cách Tân cổ điển này được thiết kế để lưu giữ những cổ vật khai quật được ở thành phố Athens và vùng phụ cận. Tuy nhiên, theo thời gian, bộ sưu tập dần mở rộng với cổ vật thu thập từ khắp các quốc gia từng thuộc Đế chế Hy Lạp, bao gồm cả triều đại Ptolemy ở Ai Cập. Ngày nay, Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Athens là bảo tàng lớn và đồ sộ nhất thế giới về cổ vật Hy Lạp, với hơn 11.000 vật phẩm từ thời tiền sử đến cuối thời kỳ La Mã đầu thời kỳ Byzantine.

Với hàng chục phòng ở mỗi lầu, tôi đã mất hàng giờ để khám phá viện bảo tàng này. Trong số những báu vật ở đây, tôi ấn tượng với những cổ vật từ thời kì Cycladic hay Mycenae – những nền văn minh từng rất phát triển ở vùng biển Aegean và có nhiều điểm tương đồng với nền văn minh Minos ở Crete. Một triển lãm khác không kém phần đặc biệt là Bộ sưu tập Stahatos bao gồm 900 tuyệt tác được quyên tặng bởi nhà sưu tầm nghệ thuật Eleni Stahtou vào năm 1957. Chúng được sắp xếp theo trình tự địa lý và thời gian, thể hiện sự phát triển liên tục của nghệ thuật Hy Lạp trong suốt chiều dài lịch sử.